Η Βαθύτερη Συναισθηματική Έκφραση και το Εμπεριέχειν στη Θεραπεία Ζεύγους και Οικογένειας

Νιώθοντας ασφαλής μέσα στο ίδιο τους το συναίσθημα. Ιωάννα Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγος MSc.

Σύγκρουση, Επίθεση, Άμυνα, Απόσυρση, Σύνδεση

της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου MSc.

Στις συγκρούσεις των ζευγαριών η επιθετική επιφάνεια είναι συνήθως μια κραυγή αγωνίας για την απώλεια της σύνδεσης.

Όταν υπάρχουν παιδιά, η σύγκρουση συχνά μεταμφιέζεται σε «διαφωνία για την ανατροφή» ή «καταμερισμό ευθυνών», επειδή είναι πιο ασφαλές να τσακωθείς για το πρόγραμμα των παιδιών παρά για το υπαρξικό σου κενό.

Ακολουθεί η μετάφραση του κλασικού μοτίβου σύγκρουσης «επίθεση-άμυνα/απόσυρση», που πυροδοτείται μια τυχαία μέρα στο σπίτι, με τα παιδιά παρόντα.

Η επίθεση

Όταν ο ένας σύντροφος εκρήγνυται (συνήθως ο γονιός που έχει επωμιστεί τη φροντίδα εκείνη τη στιγμή):

«Είσαι εντελώς απών! Μόνο η δουλειά σου και το κινητό σου σε νοιάζει! Έχω κουραστεί να είμαι ο μόνος ενήλικας σε αυτό το σπίτι, δεν σε αναγνωρίζω πια!»

Στην πραγματικότητα λέει:

«Νιώθω τρομακτικά μόνος και αβοήθητος. Φοβάμαι ότι δεν με αγαπάς πια, ότι δεν με υπολογίζεις ως σύντροφο και ότι αν καταρρεύσω, δεν θα υπάρχει κανείς να με μαζέψει. Σε προκαλώ για να δω αν είσαι ακόμα εδώ».

Η άμυνα / απόσυρση

Όταν ο άλλος σύντροφος παγώνει, κλείνεται στον εαυτό του ή φεύγει από το δωμάτιο:

«Πάλι υστερία; Δεν παλεύεσαι με τίποτα. Ό,τι και να κάνω πάντα γκρινιάζεις. Μην μου φωνάζεις μπροστά στα παιδιά, με κουράζεις».

Στην πραγματικότητα λέει:

«Νιώθω ότι για σένα είμαι μια μόνιμη αποτυχία. Με τρομάζει τόσο πολύ ο θυμός σου, που νιώθω ανίκανος να σε ικανοποιήσω. Παγώνω και αποσύρομαι για να προστατεύσω τη σχέση από μια ολοκληρωτική καταστροφή, επειδή φοβάμαι ότι αν μιλήσω, θα με εγκαταλείψεις».

Σε αυτή τη δυναμική, τα παιδιά λειτουργούν ως «τριγωνοποιημένα» μέλη.

Η παρερμηνεία των παιδιών: Τα παιδιά δεν μπορούν να ακούσουν το υπονοούμενο μήνυμα. Βλέπουν μόνο έναν γονιό-διώκτη (που φωνάζει) και έναν γονιό-θύμα (που αποσύρεται), ή το αντίστροφο.
Η ενοχή: Επειδή η αφορμή του καυγά είναι συχνά κάτι που αφορά τα ίδια (π.χ. «δεν διάβασες το παιδί», «δεν το μάζεψες από το φροντιστήριο»), τα παιδιά αναπτύσσουν την ενοχική φαντασίωση: «Αν εγώ ήμουν πιο εύκολο παιδί, οι γονείς μου θα αγαπιούνταν».

Η Θεραπευτική Παρέμβαση, το Εμπεριέχειν

Η εργασία του ψυχολόγου με το ζευγάρι δεν είναι να τους μάθει «τεχνικές επικοινωνίας». Η εργασία του είναι να τους βοηθήσει να ακούν τα αληθινά λόγια του άλλου, να σταματήσουν τον καυγά στο δευτερόλεπτο που ξεκινάει, να κοιτάξουν στο βάθος των συναισθηματικών αναγκών τους και να πει ο ένας στον άλλο την αιχμηρή, ευάλωτη αλήθεια για τον εαυτό του: «Σου φωνάζω επειδή σε έχω χάσει και φοβάμαι» και «Φεύγω επειδή νιώθω μικρός και ανεπαρκής μπροστά σου».

Ο ψυχολόγος αναλαμβάνει να διευκολύνει τη μετάφραση του «θορύβου» της επιφάνειας: Να πάρει την οργή ή την παγερή σιωπή (το δευτερογενές, αντιδραστικό συναίσθημα) και να αναδείξει το πρωτογενές, υπαρξιακό συναίσθημα που κρύβεται από κάτω (τον τρόμο της εγκατάλειψης, την ενοχή της ανεπάρκειας, το ευάλωτο βίωμα).

Ο ψυχολόγος αναλαμβάνει να ενδυναμώσει την ανθεκτικότητα και να προστατεύσει την ευαλωτότητα: Το να παραδεχτεί κάποιος «σου φωνάζω επειδή σε έχω χάσει και φοβάμαι» είναι μια πράξη ψυχικής γύμνιας. Ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθεί αυτή η γύμνια ως σημείο διείσδυσης για ένα νέο πλήγμα είναι υπαρκτός. Ο ψυχολόγος είναι εκεί για να παρακολουθήσει και να διευκολύνει την εξέλιξη της σχέσης με ασφάλεια.

Σε αυτή την προσπάθεια είναι πολύ σημαντικό το «εμπεριέχειν» (containment), μια ενεργητική, βαθιά ψυχική διεργασία. Στην ουσία του, λειτουργεί σαν ένας «ψυχικός πεπτικός σωλήνας». Ο άνθρωπος ξερνάει ένα συναίσθημα ωμό, χαοτικό και τοξικό —όπως ο τρόμος, η ενοχή ή η οργή— επειδή το δικό του Εγώ δεν μπορεί ούτε να το αντέξει, ούτε να το νοηματοδοτήσει.

Η διεργασία του εμπεριέχειν αναλύεται σε τρία βήματα:

Υποδοχή: Παίρνεις αυτό τοξικό υλικό μέσα σου. Δεν αμύνεσαι, δεν αντεπιτίθεσαι, δεν παγώνεις και —κυρίως— δεν βιάζεσαι να δώσεις μια εύκολη, λογική λύση για να γλιτώσεις από τη δική σου αμηχανία.
Μεταβολισμός: Κρατάς το συναίσθημα στις δικές σου «ψυχικές αποθήκες». Το αποτοξινώνεις, το επεξεργάζεσαι και του δίνεις όνομα και μορφή μέσα από τη δική σου σταθερότητα.
Επιστροφή: Το επιστρέφεις πίσω στον άλλον μεταμορφωμένο. Του το δίνεις πίσω σε μια μορφή που πλέον είναι υποφερτή, καθαρή και αξιοποιήσιμη.

Η βαθύτερη μετάφραση του containment είναι ένα βουβό μήνυμα: «Μπορώ να φιλοξενήσω το χάος σου, χωρίς να γίνω κι εγώ χαοτικός. Μπορώ να αντέξω την καταστροφή σου, χωρίς να καταστραφώ».

Για να λειτουργήσει ένας άνθρωπος ως «δοχείο» (container), πρέπει το δικό του δοχείο να μην είναι ήδη ξεχειλισμένο. Αν ένας άνθρωπος, για παράδειγμα, είναι πνιγμένος στην ενοχή, δεν έχει χώρο να εμπεριέξει τον θυμό του άλλου· θα σπάσει.

Το εμπεριέχειν είναι αυτό που επιτρέπει στον άλλον, ίσως για πρώτη φορά στη ζωή του, να νιώσει ασφαλής μέσα στο ίδιο του το συναίσθημα.

Όταν οι σύντροφοι αρχίζουν να μιλάνε από αυτό το βαθύ επίπεδο, και να εμπεριέχουν ο ένας τον άλλο, η σύγκρουση παύει να τροφοδοτείται. Δεν υπάρχει πια ένας θύτης και ένα θύμα, αλλά δύο άνθρωποι που, μέσα από τη δική τους προσωπική ιστορία και άμυνες, προσπαθούν απεγνωσμένα να σχετιστούν. Έτσι, η θεραπεία παύει να είναι μια διαδικασία διαιτησίας ή «επίλυσης προβλημάτων» και γίνεται μια βαθιά σχεσιακή και υπαρξιακή συνάντηση.

Ιωάννα Τριπερίνα

Ψυχολόγος MSc

Επιστροφή στην Αρθρογραφία